Mag kunst schuren? Een veelzeggende casus uit Breda
Lees meer nieuws
Kritiek op kunst is van alle tijden: het mag én hoort bij een open samenleving. Maar zodra politici die kritiek verbinden aan de subsidie van de organisatie achter het werk, verandert de inzet. Dan komt ook het voortbestaan van de ruimte waar kritische kunst wordt gemaakt ter discussie te staan. De Bredase kunstruimte Clublokaal maakte dit onlangs van dichtbij mee. Op woensdag 26 augustus nam onze kennisadviseur Nanja van Rijsse daarom deel aan het panelgesprek ‘Mag kunst schuren?’. Centraal stond de vraag: wat betekent artistieke vrijheid en hoe maken we die weerbaar? Een verslag.
Kunstruimte Clublokaal organiseerde eerder dit jaar de tentoonstelling ‘(un(h)armed)’ over militarisering. Op de slotavond voerde het Filipijnse collectief Balik/Bayan een performance uit waarbij een levensgrote pop van NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte ritueel werd vernietigd. Rutte was afgebeeld als actionfigure in een speelgoedverpakking. Zulke poppen, ook wel effigies genoemd, zijn in de Filipijnen een gangbaar protestmiddel. Het collectief maakte de pop van papier-maché samen met buurtgenoten, andere inwoners van Breda en studenten.
» Lees meer over de context van de performance
Een smakeloze performance of juist een treffende verbeelding van kritiek op militarisering? De lokale VVD-fractie nam aanstoot aan het optreden en stelde het intrekken van de subsidie van Clublokaal aan de orde. Ook de burgemeester van Breda liet in een brief weten het optreden volstrekt ongepast te vinden.
De gevolgen reiken verder
Tijdens het panelgesprek werden twee mogelijke gevolgen besproken van het verbinden van politieke kritiek op kunst aan subsidieverlening. Allereerst kan daarvan een afschrikkende werking uitgaan: het zogenoemde chilling effect. Ook andere kunstenaars en organisaties kunnen uit angst voor vergelijkbare gevolgen besluiten controversiële onderwerpen te vermijden. Ze kiezen dan voor tentoonstellingen, optredens of andere kunstuitingen die minder weerstand oproepen.
Daarnaast dreigt politieke bemoeienis met de inhoud van kunst en cultuur zo vanzelfsprekender te worden. Daarmee komt de artistieke vrijheid onder druk te staan. Dat staat op gespannen voet met het aan Thorbecke verbonden uitgangspunt dat de politiek afstand bewaart tot de inhoudelijke beoordeling van kunst.
Waarom artistieke vrijheid telt
Wat één kunstenaar of organisatie overkomt, raakt de vrijheid van het hele veld, zo werd tijdens het panel benadrukt. Artistieke vrijheid stelt kunstenaars in staat zich vrij uit te drukken. Tegelijk geeft ze het publiek de gelegenheid uiteenlopende perspectieven te verkennen en eigen opvattingen te bevragen. Kunst draagt zo bij aan het publieke debat en aan de manier waarop we onze samenleving vormgeven.
Daar hoort ook de vrijheid bij om politieke keuzes te bekritiseren en machtsverhoudingen ter discussie te stellen. Kunst kan zichtbaar maken wat in het publieke debat nog nauwelijks een plek krijgt. Juist daarin ligt haar democratische betekenis. Zoals lidorganisatie Platform BK in haar statement over deze kwestie schrijft: “Democratie houdt niet op bij het stemhokje. Kunstenaars moeten de vrijheid krijgen om de status quo te bevragen via artistieke expressie, waaronder ook symboliek, metaforen en de verbeelding van alternatieve manieren van bestaan.”
Samen opkomen voor artistieke vrijheid
Het gesprek in Breda ging daarom verder dan een terugblik op één incident. Naast De Creatieve Coalitie namen Kunstenaarsinitiatief De Loods, Balik/Bayan en Clublokaal deel, met Platform BK als moderator. Hoe kan het culturele veld zich gezamenlijk organiseren tegen politieke en maatschappelijke druk? Welke solidariteit is daarvoor nodig, lokaal én landelijk? En welke verantwoordelijkheid hebben de verschillende organisaties daarin?
Wat wij doen
De Creatieve Coalitie staat voor artistieke vrijheid én voor de vrijheid om kunst te bekritiseren. In juli spraken wij ons samen met ruim tien andere organisaties uit in een gezamenlijke verklaring: kritiek mag, intimidatie en bedreiging nooit. Daarin riepen we ook politici en bestuurders op zich te onthouden van oneigenlijke maatregelen die de artistieke vrijheid onder druk zetten.
Hoe groot is het probleem? Dat weten we nog niet precies. Daarom starten wij dit najaar met een onderzoek onder werkenden in de culturele en creatieve sector naar de druk op artistieke vrijheid. Wij gaan in beeld brengen welke druk makers ervaren, waar die vandaan komt en welke gevolgen dat heeft voor hun werk.
» Houd onze nieuwsbrief in de gaten voor de uitnodiging om deel te nemen.
